Bəs bilirsinizmi ki, Bakı buxtasında vaxtilə “ölüm adası” adlandırılan bir ada var?
Bu gün bu ada Böyük Zirə, əvvəllər isə Nargin adlanırdı. Onun tarixində həm maraqlı elmi faktlar, həm də qaranlıq hadisələr var.
Əfsanələrdən birinə görə, ada vaxtilə materiklə birləşib. Yazıçı və tarixçi Abbasqulu Ağa Bakıxanov adanın daş səthində iki təkərli arabaların izinə bənzər cığırlar aşkar etmişdi. XVIII əsrdə adanı ziyarət edən rus akademiki Qriqori Lents isə burada qədim tikililərin və quyuların izlərini görmüşdü. Tədqiqatçılar hesab edirdilər ki, Xəzərin səviyyəsinin dəyişməsi nəticəsində qədim yaşayış məskənlərinin bir hissəsi su altında qala bilərdi.
Lakin Narginin ən qaranlıq dövrü 1915-ci ildə başladı. Birinci Dünya müharibəsi zamanı burada hərbi əsirlər üçün düşərgə yaradıldı. Buraya Osmanlı İmperiyasının, Almaniyanın və Avstriya-Macarıstanın əsir düşmüş hərbçiləri göndərilirdi. Müxtəlif tarixi qiymətləndirmələrə görə, düşərgədən 20 mindən çox insan keçmişdi.
Ağır yaşayış şəraiti, su və qida çatışmazlığı, xəstəliklər adanı məşhurlaşdırdı. Lakin düşərgənin tarixi yalnız dəhşətlərdən ibarət deyildi. Tarixçi Konstantin Paxalyuk arxiv sənədlərini araşdıraraq 1916-cı ilə qədər adada xəstəxana, hamam, su nasosu, çörəkxana və digər obyektlərin yaradıldığını qeyd edir.
Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra isə Nargin məhbusların saxlanıldığı yerlərdən birinə çevrildi. Stalin repressiyaları dövründə ada güllələnmələr və dəfnlərlə də əlaqələndirilir. Təcrid olunmuş mövqeyinə görə Narginə “Azərbaycan QULAQ-ı” deyilir.
Amma Nargin yalnız həbsxanalar və düşərgələrdən ibarət deyildi. 1883-cü ildə neft bumu və Bakı limanında gəmiçiliyin artması ilə burada mayak inşa edildi. Sovet dövründə isə adada mağaza, uşaq bağçası, kitabxana, kinoteatr və Mədəniyyət Evi olan kiçik hərbi qəsəbə fəaliyyət göstərirdi.
Bu gün Böyük Zirə demək olar ki, yaşayışsızdır. Keçmişdən yalnız bəzi izlər qalıb. Sakit görünən bu kiçik ada isə qədim yaşayış məskənlərindən müharibələrə, əsir düşərgələrindən repressiyalara qədər çoxsaylı hadisələrin şahidi olub və hələ də bir çox sirrini qoruyur.
M. Qurtovenko
